१५ फेब्रुवारी – सुदैव आणि दुर्दैव

काही संकटे लोकांवर अगदी अचानकपणे येतात. त्यांना त्यांची कसलीही पूर्वकल्पना नसते. कोणाला हृदयविकाराचा झटका येतो. राहत्या घराचे छप्पर कोसळते. भूकंप, त्सुनामी, भूस्खलन, ढगफुटी ह्यासारखी एखादी नैसर्गिक आपत्ती काही मिनिटांच्या किंवा सेकंदांच्या अवधीत मोठ्या प्रमाणावर विनाशाला आणि जीवितहानीला कारणीभूत ठरते. पण अनेकदा त्यात काही विलक्षण गोष्टीही घडतात. भूकंपानंतर काही दिवस लोटल्यावर मातीच्या ढिगाऱ्याखाली एका बाईचा मृतदेह सापडतो पण तिच्या कुशीत तिचे तान्हे बालक मात्र सुखरूप असते! एखाद्या बसच्या अपघातात सगळे प्रवासी दगावतात, पण दरवाजाजवळ बसलेला एक प्रवासी बाहेर फेकला जातो आणि त्याला काही इजा होत नाही! एखाद्या रेल्वे गाडीला भीषण अपघात होतो, पण त्यातून काही थोडे लोक वाचतात कारण आधल्या दिवशी त्यांनी त्यांचे आरक्षण रद्द् केलेले असते!

मृत्यूपुढे कोणाचे काही चालत नाही असे जे म्हटले जाते, ते जर खरे असेल तर मग काही विशिष्ट व्यक्तीच त्याला अपवाद का ठरतात? ज्यांचा मृत्यू होतो त्या सर्वांचे वाईट कर्म त्यासाठी जबाबदार असते का, आणि जे जिवंत राहतात ते त्यांनी कमावलेल्या पुण्यामुळे का? ते ज्याचे-त्याचे सुदैव किंवा दुर्दैव म्हणायचे का? जे विपरीत झाले त्याला फुटके नशीब म्हणून मान्य करायचे का? ते नशीब आधीच कपाळावर किंवा हाताच्या रेषांत लिहिलेले असते का? किंवा आयुष्यातील प्रत्येक घटना देवाची इच्छा मानायची?

सुप्रसिद्ध तामिळ लेखक व विचारवंत चो रामस्वामी ह्यांनी लिहिले आहे की, तामिळ भाषेत “अदृष्टम्” असा एक मूळचा संस्कृत शब्द प्रचलित झाला आहे. जे डोळ्यांनी दिसते ते “दृष्टम्” आणि जे दिसत नाही ते “अदृष्टम्”. पण ह्या शब्दांचा अर्थ इतका मर्यादित नाही. जे झाले ते का झाले ह्याचे स्पष्टीकरण जेव्हा आपल्याला देता येत नाही, त्याचे कारण सांगता येत नाही, त्यासाठी कोणाला जबाबदार ठरवता येत नाही, तेव्हा त्याला अदृष्टम् असे म्हणून लोक त्या वादातून स्वतःला मोकळे करून घेतात.

इंग्रजीत अशा घ़टनांना “ऍक्ट ऑफ गॉड” असे म्हटले जाते. अनेक लेखी करारपत्रात, विम्याच्या पॉलिसीत, ऍक्ट ऑफ गॉड हे कलम समाविष्ट करण्याची प्रथा आहे, ज्याद्वारे वेळ आली तर लोक आपल्या कर्तव्यातून स्वतःला मुक्त करून घेऊ शकतात. जे आपल्याला दिसत नाही, जे आपल्या आकलनाच्या बाहेरचे आहे, जे आपल्या कल्पनाशक्तीच्या पलीकडचे आहे, त्याचे स्पष्टीकरण शेवटी परमेश्वरावरच सोपवलेले चांगले. आणि मनुष्याला अनाकलनीय असलेल्या प्रत्येक गोष्टीचे स्पष्टीकरण देण्यास परमेश्वर बांधलेला आहे असेही नाही.

पवित्र शास्त्रात एका दुर्घटनेचा ओझरता उल्लेख आहे, जिच्यात यरुशलेम शहरात एक बुरूज पडून त्याच्याखाली अठरा जण मरण पावले होते. येशूने त्याविषयी लोकांना एक प्रश्न विचारला की, “ते अठरा जण यरुशलेम शहरात राहणार्‍या इतर सर्व लोकांहून अधिक अपराधी झाले असे तुम्ही मानता काय? मी तुम्हाला सांगतो, ‘नाही’. पण तुम्ही पश्चात्ताप केला नाही, तर तुम्ही सगळे तसेच नष्ट व्हाल.” (लूक १३:१-५)

इंग्रजी बायबलमध्ये fate, good luck, bad luck, good fortune, misfortune, असे शब्द सापडत नाहीत. मराठी पवित्र शास्त्रात सुदैव, दुर्दैव, सौभाग्य, दुर्भाग्य, विधिलिखित, नशीब, असे किंवा अशा आशयाचे शब्द आढळत नाहीत. त्याउलट, देवाची प्रीती, देवाची कृपा, देवाची दया, असे शब्द प्रामुख्याने आढळतात. माणसाचे वाईट व्हावे अशी देवाची इच्छा कधीच असू शकत नाही. देवाची योजना माणसाच्या भल्यासाठीच असू शकते. हा केवळ तर्क किंवा बुद्धिवाद नाही. कारण देवाने स्वतः सांगितलेले आहे की, माणसांविषयीचे त्याचे संकल्प त्यांच्या हिताचे आणि भावी सुस्थितीचे आहेत, अनिष्टाचे नाहीत. (यिर्मया २९:११)

प्रभू येशू म्हणाला होता की, लोक वाईट असोत किंवा चांगले, नीतिमान असोत किंवा अनीतिमान, देव त्या सर्वांवर आपला सूर्य उदयास आणतो, सर्वांवर पाऊस पाडतो. (मत्तय ५:४५) मग लोकांमध्ये भेदभाव न करणारा देव संकटाच्या वेळी मात्र फक्त पुण्यवान आणि भाग्यशाली लोकांनाच सोडवतो असा आपण तर्क लढवणे कितपत बरोबर आहे?

तेव्हा आपल्या आयुष्यात काही विपरीत घडले तर ती देवाची इच्छा होती, मनुष्य देवाच्या इच्छेपुढे काय करणार, असा नकारात्मक विचार मनात न आणलेला बरा. प्रभू येशूने त्याच्या शिष्यांना परमेश्वर पित्याची अशी प्रार्थना करायला शिकवले होते की, “तुझे राज्य येवो. जसे स्वर्गात तसेच पृथ्वीवर तुझ्या इच्छेप्रमाणे होवो.” (मत्तय ६:१०) ही एक सकारात्मक प्रार्थना आहे. स्वर्गाचे राज्य पृथ्वीवरही प्रस्थापित व्हावे, अशी ही प्रार्थना आहे. स्वर्गात जसे देवाच्या इच्छेनुसार सर्व काही घडते तसेच पृथ्वीवरही देवाच्या इच्छेनुसार सर्व काही घडावे, अशी ही प्रार्थना आहे. देवाच्या इच्छापूर्तीत काही अडथळा येत असेल तर तो दूर व्हावा, अशी ही प्रार्थना आहे. शेवटी माणसाची इच्छा देवाच्या इच्छेशी समरूप व्हावी, अशी ही प्रार्थना आहे.

Advertisements

१४ जानेवारी – आयुष्य आणि जीवन

माणसाच्या मृत्यूनंतर त्याचे काय होते? माणसाचे पृथ्वीवरील आयुष्य संपले तरी त्याची जीवनकथा समाप्त होत नाही, अशी एक सामान्य कल्पना आहे. मात्र मृत्यूनंतरच्या जीवनाकडे पाहण्याचे विभिन्न दृष्टीकोन आहेत. माणूस पृथ्वीवर जन्माला येतो त्या क्षणापासून त्याचा मृत्यू होईपर्यंतचा कालावधी वर्षांत, दिवसांत, मिनिटांत मोजता येतो. पवित्र शास्त्रात म्हटले आहे की, माणसाचे आयुष्य सत्तर वर्षे, फार तर ऐंशी वर्षे आहे. (स्तोत्र ९०:१०) शतायुषी भव हा एक पारंपारिक आशीर्वाद आहे, आणि सहस्रचंद्रदर्शन पूर्ण केल्यावर ते समारंभपूर्वक साजरा करण्याचीही प्रथा आहे.

माणसाला खूप जगावेसे वाटते हे निर्विवाद आहे. आजवर जितके लोक जन्माला आले ते सगळे मरण पावले हे ऐतिहासिक सत्य माहित असूनही, कोणालाही मरावेसे वाटत नाही. चार्ल्स डार्विनच्या उत्क्रांतिवादाचा मूलभूत सिद्धान्त हा आहे की, माणूस त्याच्याभोवती असलेल्या धोक्यांना आणि प्रतिकूल परिस्थितीला न जुमानता आपले अस्तित्व टिकवायचा आणि आपले आयुष्यमान वाढवायचा प्रयत्न करत असतो. हे प्रयत्न फळ देत असल्याचे आपल्याला दिसत आहे. भारताला स्वातंत्र्य लाभले तेव्हा भारतीयांचे सरासरी आयुष्यमान ४५ वर्षे होते. आज ते ६५ वर्षे आहे. कारण मध्यंतरीच्या काळात भारतीयांना वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध झाल्या आहेत, त्यांना शुद्ध पाणी व पौष्टिक आहार मिळत आहे. हल्लीच्या पिढीचे लोक नियमित व्यायाम करू लागले आहेत, स्वतःची काळजी घेत आहेत. लोकसंख्येच्या अभ्यासकांचे असे मत आहे की, भारतीयांचे राहणीमान असेच सुधारत गेले तर सन २००० साली जन्मलेली मुले सन २१०० निश्चितपणे पाहतील.

हे जरी खरे असले तरी, ज्याचे मोजमाप करता येत नाही अशा अनंतकाळाच्या तुलनेत मात्र माणसाचे आयुष्य किती क्षणभंगुर आहे हा विचार मनात आल्यावाचून राहत नाही, मग ते सत्तर, ऐंशी किंवा शंभर वर्षांपेक्षा जास्त असो. पवित्र शास्त्रात आयुष्याची तुलना वाफेशी केलेली आहे, जी थोडा वेळ दिसते आणि नंतर दिसेनाशी होते. (याकोब ४:१४) त्यात असेही लिहिले आहे की, जसे गवत वाळते आणि त्याचे फूल गळून पडते तसे माणसाचे वैभव आहे. (१ पेत्र १:२४) माणसाचे अस्तित्वच रानातल्या गवतासारखे आहे. त्यावरून वारा वाहिला की, ते नाहीसे होते आणि ते होते त्या ठिकाणाशी त्याचा संबंध उरत नाही. (स्तोत्र १०३:१५-१६)

प्रभू येशूने त्याच्या शिष्यांना एक दाखला सांगितला होता: एका धनवान मनुष्याच्या जमिनीला चांगलं पीक आलं. तेव्हा तो मनात विचार करीत म्हणाला, “मी काय करू? कारण माझं पीक साठवायला माझ्याजवळ जागा नाही. मी हे करीन की, मी माझी कोठारं पाडून मोठी बांधीन, आणि त्यांत मी माझं सर्व धान्य आणि माझा माल साठवीन. आणि माझ्या जिवाला म्हणेन, ‘हे जिवा, तुला पुष्कळ वर्षांसाठी पुष्कळ माल ठेवलेला आहे. आता विसावा घे, खा, पी आणि आनंद कर.’ पण देव त्याला म्हणाला, ‘हे निर्बुद्धी, ह्या रात्री तुझ्याजवळून तुझा जीव मागितला जाईल, मग तू जे काही साठवलं आहेस ते कोणाचं होईल?’ (लूक १२:१६-२१)

येशूच्या दाखल्याचा सारांश हा आहे की, माणूस आयुष्यात जे काही कमावतो ते खरे तर त्याच्या मालकीचे नसतेच. कारण तो ते मरणानंतर बरोबर घेऊन जाऊ शकत नाही. पण त्याहून अधिक महत्त्वाचे हे आहे की, माणसाचा स्वतःच्या आयुष्यावरसुद्धा कोणताही मालकी हक्क नाही.

माणसाचे आयुष्य खरोखर इतके छोटे आहे की, त्याने परिश्रम करून मिळवलेली संपत्ती उपभोगायलासुद्धा ते अपुरे आहे. माणसाच्या आयुष्याचे थोडेथोडके दिवस एका सावलीसारखे विरून जातात. उद्या काय होईल ह्याची त्याला कल्पनाही नसते. मग हे आयुष्य जगणे व्यर्थ आहे का? माणसाचे आयुष्य केवळ एक रिकामी खटपट आहे का? (उपदेशक १:१४, ८:१२) ह्या प्रश्नांची उत्तरे सार्वकालिक जीवनाच्या चौकटीतच शोधावी लागतील.

११ जानेवारी – पुढे बघा

“गंगा यमुना डोळ्यात उभ्या का? जा मुली जा, दिल्या घरी तू सुखी राहा”, हे लता मंगेशकरचे एक खूप जुने पण अविस्मरणीय भावगीत आहे. एके काळी ते फार लोकप्रिय होते. लग्नसमारंभात ते अवश्य गाइले किंवा ऐकवले जाई आणि लोकांचे डोळे भरून आल्यावाचून राहत नसत. त्या भावगीतात सासरी जायला निघालेल्या नववधूला निरोप देणारी तिची प्रेमळ आई तिला म्हणते, “बघु नकोस मागे-मागे, लाडके बघ पुढे…” पण हा बोध फक्त माहेरच्या उंबरठ्यावर उभ्या असलेल्या मुलीसाठी नाही. तो आपल्या सर्वांसाठी महत्त्वाचा आहे. कोणत्याही वेळी आपले मन कितीतरी गोष्टींत गुंतलेले असते. त्यातून बाहेर पडणे सोपे नसते. ज्या गोष्टींचा आपल्याला विसर पडायला हवा त्यांच्या आठवणी वाढत्या वयाबरोबर अधिक तीव्र होत जातात. कोणी कधी आपल्याला दुखावलेले असते. कधी आपला अपमान झालेला असतो. कधी आपल्यावर अन्याय झालेला असतो. कधी आपल्या अपेक्षा पूर्ण झालेल्या नसतात. ते सगळे आपण विसरू शकत नाही. एवढेच नाही, तर आपण स्वतः तरुणपणी केलेले अपराधही आपल्याला म्हातारपणीही डिवचत राहतात. “मी आपले अपराध जाणून आहे, माझे पाप माझ्यापुढे नित्य आहे”, (स्तोत्र ५१:३) हे अनुभवास येणारे एक सत्यवचन आहे.

पण आपल्या भूतकाळात आपण रमू नये, विशेषतः उतारवयात तर मुळीच नाही. कारण परमेश्वराला आपल्या भूतकाळाशी काही देणे घेणे नाही. परमेश्वराला आपले भविष्य घडवायचे आहे. व्यभिचाराचा आरोप असलेल्या एका स्त्रीला प्रभू येशू म्हणाला होता, “मी तुला दोषी ठरवीत नाही; जा, ह्यापुढे पाप करू नको.” (योहान ८:११)  अडतीस वर्षे आजारी असलेल्या आणि तळ्याकाठी पडून असलेल्या एका माणसाला येशू म्हणाला होता. “बघ, तू बरा झाला आहेस; तुला काही अधिक वाईट होऊ नये म्हणून ह्यापुढे पाप करू नकोस.” (योहान ५:१४)

आपण आयुष्यात काय वाईट केले ह्याची खंत बाळगण्याऐवजी भविष्यात काय चांगले करता येईल ह्याचा विचार आपण केला पाहिजे. प्रत्येक दुचाकी व चारचाकी वाहनात एक रेअर व्ह्यू मिरर बसवलेला असतो ज्या आरशात पाठीमागून येत असलेली वाहने दिसतात. मागून कोणी आपल्याला ठोकर मारणार नाही ह्याची दक्षता बाळगणे अर्थातच चांगले आहे. पण आपल्या पुढे काय आहे त्यावर लक्ष केंद्रित करणे आपली पहिली जबाबदारी असते. नाहीतर आपण दुर्लक्ष केल्यामुळे इतरांचे प्राण धोक्यात येऊ शकतात. म्हणूनच मोठ्या रस्त्यांवर आणि राष्ट्रीय महामार्गांवर ठिकठिकाणी इशारे देणारे फलक लावलेले असतात. पुढे धोका आहे, पुढे शाळा आहे, पुढे अपघातप्रवण क्षेत्र आहे, पुढे पूल निमूळता आहे, पुढे गतिरोधक आहे, पुढे टोलनाका आहे, असा इशारा जेव्हा आपल्याला दिसतो तेव्हा आपण आपले वाहन काळजीपूर्वक चालवायला हवे, आपला वेग कमी करायला हवा.

प्रभू येशू म्हणाला होता, “जो कोणी नांगराला हात घातल्यावर मागे पाहतो तो देवाच्या राज्याला उपयोगी नाही.” (लूक ९:६२) आपल्या भौतिक जीवनाला तसेच आध्यात्मिक जीवनाला हा एकच समान नियम लागू आहे. नवीन वर्षाच्या  सुरवातीस मागे वळून बधू नका. पुढे बघा!  कारण देवाच्या राज्यात आपले भविष्य उज्ज्वल आहे.

 

२ नोव्हेंबर – दुःख एक तात्कालिक सत्य

प्रभू येशूला भेटायला किंवा त्याचे बोलणे ऐकायला जे लोक येत असत, त्यांना पाहून त्याला त्यांचा कळवळा येत असे. मेंढपाळ नसलेल्या मेंढरांसारखे ते त्याला दिसत. (मत्तय ९:३६) ते आजारी, दरिद्री, लाचार लोक आपली दुःखे घेऊन येशूकडे मोठ्या आशेने येत असावेत ह्यात शंका नाही.

येशू ख्रिस्ताने जे पहिले प्रवचन केले, ते ऐकायला लोकांचे मोठे घोळके जमा झाले होते आणि त्यांच्याशी बोलायला तो एका डोंगरावर गेला होता. म्हणून त्याला डोंगरावरचे प्रवचन असे नाव पडले आहे. येशूच्या ह्या पहिल्या प्रवचनात त्याने देवाचे राज्य कसे असेल, त्यातील शासनव्यवस्था कशी असेल, आणि त्यातील मानवी नागरिकांची जीवनशैली कशी असेल ह्याविषयीची संकल्पना लोकांपुढे मांडली. पण त्या प्रवचनाचे प्रास्ताविक मात्र वर्तमान मानवी जीवनातील  दुःखाविषयी होते. लोकांच्या दुःखांची येशूला पूर्ण जाणीव होती एवढेच नाही, तर दुःख सोसण्यातसुद्धा धन्यता आहे असे सांगून देवाच्या राज्यात ते सर्व दुःख दूर होईल ह्याची खात्री त्याने लोकांना दिली. येशूने उच्चारलेले आशीर्वादाचे सुंदर शब्द असे होते:

“जे आत्म्यानं दीन ते धन्य, कारण स्वर्गाचं राज्य त्यांचं आहे.

“जे शोक करीत आहेत ते धन्य, कारण त्यांचं सांत्वन केलं जाईल.

“जे सौम्य ते धन्य, कारण त्यांना पृथ्वीचं वतन मिळेल.

“जे नीतिमत्वाचे भुकेले व तान्हेले ते धन्य, कारण ते तृप्त होतील.

“जे दयाळू ते धन्य, कारण त्यांच्यावर दया केली जाईल.

“जे अंतःकरणानं शुद्ध ते धन्य, कारण ते देवाला पाहतील.

“जे शांती करणारे ते धन्य, कारण त्यांना देवाचे पुत्र म्हटलं जाईल.

“नीतिमत्वाकरता ज्यांचा छळ झाला आहे ते धन्य, कारण स्वर्गाचं राज्य त्यांचं आहे.

“आनंद करा आणि हर्षित व्हा, कारण स्वर्गात तुमचं प्रतिफळ मोठं आहे.” (मत्तय ५:१-१२)

दुःख जरी एक सत्य असले तरी ते केवळ एक तात्कालिक सत्य आहे. कारण देवाच्या अंतिम योजनेत दुःखाचा अंत लिहिलेला आहे: “पहा, देवाचा मंडप मनुष्यांत आहे, तो त्यांच्याबरोबर वसती करील. ते त्याची प्रजा होतील, आणि देव स्वतः त्यांच्याबरोबर राहील. तो त्यांच्या डोळ्यांतले सर्व अश्रू पुसेल, आणि ह्यापुढे मरण राहणार नाही, दुःख नाही, आक्रोश नाही, किंवा क्लेशही नाहीत. कारण पहिल्या गोष्टी निघून गेल्या आहेत.” (प्रकटी २१:१-४)

१३ ऑक्टोबर – मुक्तमार्ग

मानवी प्रगतीत रस्त्यांना मोठे महत्त्व आहे. रस्ता रुंद आणि सपाट असेल, त्यात खड्डे नसतील, त्यात वेडीवाकडी वळणे नसतील, तर आपला प्रवास निश्चितपणे सुखकर आणि जलद होतो. म्हणून अगदी दुर्गम प्रदेशात, डोंगर-दऱ्यांतून, नद्या ओलांडून, प्रवास करता यावा ह्यासाठी सगळ्या जगभर रस्ते बांधले गेले आहेत. भारतात एकूण ३२ लाख किलोमीटर लांबीचे रस्त्यांचे जाळे आहे, ज्यात सतत नवीन रस्त्यांची भर घातली जात आहे. सध्याच्या रस्त्यांचा दर्जा सुधारण्याचे तसेच त्यांची रुंदी वाढवण्याचे प्रकल्प राबवले जात आहेत.

आजच्या परिस्थितीत लोकांना त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासासाठीही सोपा, सरळ, सपाट असा मुक्तमार्ग हवा असला तर त्यात नवल नाही. अनेक वैकल्पिक आध्यात्मिक मार्ग आज उपलब्ध आहेत ज्यावर वेगवेगळी आकर्षणे, प्रलोभने आणि सुखसोयी दिसतात. पण वास्तवात त्यावर धोके असतात, कठीण वळणे असतात, अपघात होतात, किंवा अनेकदा ते मार्गच चुकीचे असल्याचे नंतर कळून येते. पण तेव्हा खूप उशीर झालेला असतो.

आजच्या ह्या पार्श्वभूमीवर प्रभू येशूने दोन हजार वर्षांपूर्वी दिलेला इशारा लक्षात घेण्यासारखा आहे. तो म्हणाला होता, “अरुंद दरवाजाने आत जा; कारण नाशाकडे नेणारा दरवाजा रुंद, आणि मार्ग पसरट आहे, आणि त्यानं आत जाणारे पुष्कळ आहेत. कारण जीवनाकडे नेणारा दरवाजा अरुंद आणि मार्ग संकुचित आहे, आणि तो ज्यांना सापडतो ते थोडे आहेत.”

पण आपल्यासाठी योग्य मार्ग कसा निवडायचा? आपण ज्याला गुरू मानतो तो खरा आहे हे कसे पारखायचे? ह्यावर येशूने सांगितले की, “खोट्या संदेष्ट्यांविषयी जपा; ते मेंढरांच्या वेशात तुमच्याकडे येतात, पण आतून ते धरणारे लांडगे आहेत. तुम्ही त्यांच्या फळांवरून त्यांना ओळखाल. काटेर्‍यांवरून द्राक्ष किवा केंकरीवरून अंजीर गोळा करतात काय? तसंच प्रत्येक चांगलं झाड चांगलं फळ देतं, पण कुजकं झाड वाईट फळ देतं. चांगलं झाड वाईट फळ देऊ शकत नाही; आणि कुजकं झाड चांगलं फळ देऊ शकत नाही. जे चांगलं फळ देत नाही असं प्रत्येक झाड तोडून अग्नीत टाकलं जातं. म्हणून तुम्ही त्यांच्या फळांवरून त्यांना ओळखाल.” (मत्तय ७:१३-२०)

आध्यात्मिक प्रवासासाठी द्रुतगती मुक्तमार्ग योग्य ठरेलच असे नाही.